Mądrość w Księdze Przysłów 8 jest interpretowana jako wskaźnik rzeczywistej preegzystencji Chrystusa. Patrząc na te wersety, można by przypuszczać, że chodzi o osobę niezależną od Boga. Czytamy o narodzinach w wieczności i o dziecku z łona. Niektórzy tłumacze piszą „mistrz” lub „przybranie dziecko”. Jedno z najbardziej niekontrowersyjnych słów w Księdze Przysłów. Strong (nr 525) pisze o אָ֫מ֥וֹן: Od „aman”, prawdopodobnie w znaczeniu szkolenia; wykwalifikowany, tj. architekt (jak „aman”) – wychowany. Septuaginta LXX tłumaczy to słowo jako ἁρμόζουσα (podążający, harmonizujący), aby zasugerować aktywny udział podczas stworzenia.
JHWH posiadał mnie na początku swojej drogi, przed swoimi dziełami od zawsze. Zostałam ustanowiona od wieczności, od początku, przed początkiem ziemi. Urodziłam się, kiedy nie było jeszcze głębin, kiedy nie było jeszcze źródeł bogatych w wodę. Zanim powstały góry, przed wzgórzami zostałem zrodzony; kiedy jeszcze nie stworzył ziemi i pól, i początków grządek na powierzchni ziemi. Kiedy ustanowił niebiosa, byłam tam, kiedy wytyczył krąg nad powierzchnią otchłani; kiedy umocnił chmury na górze, kiedy dał moc źródłom otchłani; kiedy ustanowił granice morza, aby wody nie przekraczały jego rozkazu, kiedy ustanowił fundamenty ziemi:& nbsp;byłem przy Nim jako dziecko na kolanach i dzień po dniu byłem Jego rozkoszą, zawsze się przed Nim rozkoszowałem, rozkoszowałem się na zamieszkanej części Jego ziemi; a moja rozkosz była wśród dzieci ludzkich. (Przysłów 8,22-31 Elb)
Mądrość wydaje się mieć cechy stworzenia, co często prowadzi do pochopnych prób odczytania w tych wersetach postaci Mesjasza. Pomysł ten ucieszy przede wszystkim zwolenników arianizmu (np. Świadków Jehowy). Trynitarze również wykorzystują ten fragment do hipostazacji Mesjasza, ale pojęcia takie jak „dziecko łona” lub „narodziny” stwarzają nowe trudności w odniesieniu do pełnoprawnej drugiej osoby Trójcy. W tym kontekście chętnie cytuje się Kolosan 1,16, gdzie wszystko zostało stworzone przez Niego. Jezus byłby zatem mistrzem rzemiosła w Księdze Przysłów 8,30.
Pojawia się jednak następujący problem. W Księdze Przysłów 8 stworzenie zostało dokonane wyłącznie przez Boga JHWH. Nie ma w ogóle wzmianki o tym, że mistrz rzemiosła brał udział w stworzeniu. Wersety z Księgi Przysłów 8 można zatem rozumieć jedynie jako poetycką personifikację. Jest to jedna z przyczyn rozdrobnienia krajobrazu kościelnego. Niewielki fragment Biblii zostaje podniesiony do rangi dogmatu, bez uwzględnienia całego kontekstu. Coś podobnego dzieje się ostatnio pod hasłem „interpretacji kontekstualnej”. Efektem końcowym jest całkowite rozwodnienie Ewangelii.
Tak mówi JHWH, twój Zbawiciel, który ukształtował cię od łona matki: Ja, JHWH, jestem tym, który wszystko czyni, który rozpostarł niebiosa, ja sam, rozpostarł ziemię przez siebie samego; (Izajasz 44,24)
Tak mówi JHWH: Niebo jest moim tronem, a ziemia podnóżkiem moich stóp. Jaki dom możecie mi zbudować, a jakie miejsce na moje mieszkanie? To moja ręka uczyniła to wszystko, a wszystko to powstało, mówi JHWH. Ale ja będę patrzył na tego, kto jest nędzny i ma złamanego ducha, kto drży przed moim słowem. (Izajasz 66,1-3)
On stworzył ziemię swoją mocą, utwierdził ją swoją mądrością i rozpostarł niebiosa swoją rozumnością. (Jeremiasz 10,12)
Bóg, który stworzył świat i wszystko, co na nim jest, On, który jest Panem nieba i ziemi, nie mieszka w świątyniach zbudowanych rękami ludzkimi; (Dzieje Apostolskie 17,24)
Wersety te nie mogą być źle zrozumiane, chyba że ktoś chce je źle zrozumieć. Zobacz także Psalm 134,3; Psalm 124,8; Psalm 136,5; Psalm 96,5; Psalm 121,2; Psalm 115,15; Psalm 104,19; 2 Królów 19,15; Księga Izajasza 45,1; Księga Izajasza 45,18; Księga Izajasza 51,13; 1 Księga Kronik 16,26; Księga Zachariasza 12,1; Księga Jonasza 1,9 itp.
I odpowiedział JHWH Hiobowi z burzy, mówiąc: Kto to jest, który zaciemnia radę słowami bez wiedzy? Zachowuj się jak mężczyzna, a ja cię zapytam, a ty mnie pouczysz! Gdzie byłeś, gdy zakładałem ziemię? Powiedz, jeśli masz wiedzę! Kto ustalił jej wymiary, jeśli wiesz? Albo kto wyciągnął nad nią linę mierniczą? W czym osadzono jej fundamenty? Albo kto położył jej kamień węgielny, gdy gwiazdy poranne radowały się razem, a wszyscy synowie Boży wiwatowali? (Księga Hioba 38,1-7)
Również w Księdze Hioba tylko Bóg JHWH aktywnie uczestniczy w budowie ziemi. Nawet gdyby preegzystujący Jezus był jednym z synów Bożych lub jedną z gwiazd porannych, to i tak wyłącznie Bóg JHWH jest aktywny. Jest to również znak Jego wszechmocy. Bóg nie potrzebuje pomocników! Mądrość jest cechą JHWH, a nie odrębną osobą.
JHWH mądrością stworzył ziemię, a rozumem ustanowił niebiosa. Dzięki Jego wiedzy powstały głębiny, a chmury spuściły rosę. (Przysłów 3,19-20)
Jakże liczne są Twoje dzieła, JHWH! Wszystkie stworzyłeś mądrością, pełna jest ziemi Twoja bogactwa. (Psalm 104,24)
Ja, mądrość, mieszkam w roztropności i znajduję poznanie rozwagi. (Przysłów 8,12)
Powiedz mądrości: Jesteś moją siostrą! I nazwij rozum swoim krewnym; (Przysłów 7,4)
Kim więc jest zamieszkująca roztropność? Anthony Buzzard pisze, że nie ma sensu twierdzić, iż mądrość z Księgi Przysłów (Pani Mądrość) była preegzystującym Jezusem. Mądrość jest personifikacją boskiej cechy, a nie osobą. Potwierdzają to wszystkie większe komentarze biblijne. Mesjasz, który nie jest człowiekiem, jest znacznie bliższy pogańskiej idei preegzystujących dusz i gnostyckich „aionów”. Przed tą zgubną pogańską inwazją ostrzegali już Piotr i Paweł (2 Piotra 2; Dz 20,29-31). [1]
Ważnym dowodem na poetyckie rozumienie tego fragmentu jest dalszy ciąg tekstu. „Kobieta Mądrość” i „Kobieta Głupota” są przedstawione w sposób personifikowany. Mądrość jest przedstawiona jako pracowita, budująca swój dom, a głupota jako leniwa. Jest to alegoryczne przeciwstawienie mądrości i głupoty.
[Kobieta] Mądrość zbudowała swój dom, wykonała siedem filarów; zabiła swoje zwierzęta rzeźne, zmieszała wino, nakryła stół; wysłała swoje służebnice, zapraszając na wzgórza miasta: „Kto jest prosty? Niech tu przyjdzie!” Do nierozumnych mówi: „Chodźcie, jedzcie mój chleb i pijcie wino, które zmieszałam! Porzućcie prostotę i żyjcie, i idźcie drogą rozumu!” – Kto karci szydercę, naraża się na hańbę, a kto karze bezprawia, hańbi się. Nie karz szydercy, aby cię nie znienawidził; ukaraj mądrego, a pokocha cię. Daj mądremu, a stanie się jeszcze mądrzejszy; naucz sprawiedliwego, a wzrośnie jego wiedza. - Bojaźń JHWH jest początkiem mądrości, a poznanie Świętego jest rozumem. Przez mnie bowiem pomnożą się twoje dni i dodane będą ci lata życia. Jeśli jesteś mądry, jesteś mądry dla siebie, a jeśli szydzisz, sam poniesiesz tego konsekwencje. Kobieta głupota jest namiętna, jest pełna prostoty i nic nie wie. Siedzi przy wejściu do swojego domu, na tronie w wysokich miejscach miasta, aby zaprosić tych, którzy przechodzą drogą, którzy trzymają się swoich ścieżek: „Kto jest prostoduszny? Niech się tu zwróci!” I do nierozumnych mówi: „Skradziona woda jest słodka, a potajemny chleb jest przyjemny”. A on nie wie, że tam są cienie, w głębinach Szeolu jego zaproszeni. (Przysłów 9,1-18)
Dlaczego w Ewangeliach nie ma wzmianki o tym, że Jezus powiedział, iż jest Stwórcą lub przynajmniej brał udział w stworzeniu? Znajdujemy tylko takie wypowiedzi na ten temat:
- Jezus mówi: Czy nie czytaliście, że Stwórca na początku stworzył człowieka jako mężczyznę i kobietę (Mt 19,4)
- Jezus mówi: Na początku stworzenia BÓG stworzył mężczyznę i kobietę (Mk 10,6)
- Jezus mówi: od początku stworzenia, które BÓG stworzył (Mk 13,19)
Jezus nie jest uosobieniem mądrości, ale mądrość pochodzi od Ojca i jest dana Jezusowi.
A z pnia Izai wyrośnie gałązka, a z jego korzeni wyda owoc. I spocznie na nim Duch JHWH, Duch mądrości i rozumu, Duch rady i mocy, Duch poznania i bojaźni JHWH; i będzie miał upodobanie w bojaźni JHWH. (Izajasz 11,1-3)
aby Bóg Pana naszego Jezusa Chrystusa, Ojciec chwały, dał wam Ducha mądrości i objawienia w poznaniu Siebie samego (Efezjan 1,17)
Jeśli zaś komuś z was brakuje mądrości, niech prosi o nią Boga, który wszystkim chętnie i bez wyrzutów daje, a będzie mu dana (List św. Jakuba 1, 5)
Jak Jezus może być mądrością, skoro Jezus wzrasta w mądrości?
A Jezus wzrastał w mądrości i wieku u Boga i ludzi. (Łk 2,52)
W tym kontekście zrozumiałe jest również, dlaczego wszystko zostało stworzone przez Niego (Kol 1,16). Na Jezusie spoczywa mądrość JHWH i wszystko zostało stworzone przez mądrość. Czołowy brytyjski biblista prof. Dunn uważa, że Paweł nigdy nie próbował przekonać ludzi o istnieniu preegzystującej istoty lub preegzystującej mądrości. Mądrość Boga jest aktywna w stworzeniu, objawieniu i zbawieniu. Zrozumienie polega na postrzeganiu Jezusa jako mądrej aktywności Boga. Jest On wyrazem i ucieleśnieniem mądrości Boga, lepszym niż jakakolwiek poprzednia manifestacja tej samej mądrości, czy to w stworzeniu, czy w starym przymierzu [2]. Mądrość i Logos w prologu Jana są na początku z Bogiem i przez nie (nie przez Niego) wszystko zostało stworzone. Prof. Kuschel ujął to w następujący sposób:
Personifikacja i preegzystencja są poetyckimi środkami stylistycznymi służącymi do kształtowania tego, co nie ma kształtu, do ilustrowania tego, co nie jest widoczne, do obrazowania tego, co nie ma obrazu: samego Boga w Jego objawieniu się ludziom. Rzeczywistość Boga zyskuje dynamikę i piękno dzięki tak figlarnej i zabawowej postaci kobiecej, jaką jest Mądrość. Sam Bóg staje się możliwy do wyobrażenia w kategoriach takich jak energia, duch, słowo i światło. [3]
[1] Anthony Buzzard: Die Lehre von der Dreieinigkeit Gottes, s. 163-164
[2] James D.G. Dunn: Christology in the Making, s. 195-196
[3] Karl-Josef Kuschel: Geboren vor aller Zeit? s. 261